چارتاقی نیاسر
دوشنبه،
20 آبانماه 1387
چارتاقی نویس تفرش
گزارش مقدماتی
رضا مرادی
غیاث آبادی
چارتاقی نویس در
دامنه ارتفاعات غربی روستای نویس در 17 کیلومتری شمال شرق تفرش (به
خط مستقیم)،
180 کیلومتری جنوب غرب تهران، در بخش خلجستانِ استان قم جای دارد. با اینکه این
روستا از نظر تقسیمات کشوری تابع استان قم میباشد، اما از نظر
فاصله و ویژگیهای اقلیمی و نیز در تداول مردم منسوب به تفرش و
استان مرکزی است. این بنا که
عموم مردم محلی آنرا به طور سنتی با نام «چارتاق/ چارتاقی»
میشناسند،
با همین نام و با شماره 344 در فهرست آثار
ملی ثبت شده است.
دشت برزو و چارتاقی نویس،
چشمانداز شمالی
همه عکسها از غیاث آبادی
برای رسیدن به این
چارتاقی میباید در کیلومتر 25 جاده ساوه به سلفچگان و پیش از
سهراهی تفرش، به سوی غرب و راهی که به قاهان میرود، پیچید. پس از
طی
22 کیلومتر در این راه کوهستانیِ بسیار بکر و زیبا، و عبور از قاهان و چند روستای
دیگر، به روستای کوهستانی و پلکانیمانند نویس خواهیم رسید. نزدیک
به یک کیلومتر پس از نویس و در
ادامه همین جاده، راه مالرویی در سمت راست جدا میشود که با گذر از
درهای عمیق و رودخانهای نسبتاً بزرگ که آکنده از درختان گردوی
کهنسال است، به نزدیکی چارتاقی میرسد.
این راه نیز حدود یک کیلومتر طول دارد و علاوه بر شیب تند، بسیار سنگلاخ است و خودروهای سواری
به ویژه هنگام بارندگی یا یخبندان امکان عبور از آنرا ندارند.
چارتاقی نویس،
چشمانداز غربی
چارتاقی
نویس یکی دیگر از نمونههای چارتاقیهای منفرد در ایران با شکل
متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع است. بنا از چهار پایه با چهار تاق
تشکیل شده که گنبدی به واسطه چهار فیلپوش بر روی آنها ساخته شده است.
مصالح بنا منحصراً عبارت است از
قلوه سنگ و لاشه سنگهای بدون تراش با ملات گچ. چهار سوی بنا، چشماندازی باز و بدون هیچگونه در یا
پنجره و مانعی است.
گنبد بنا و بخش های وسیعی از پایهها و تاقها
به مرور زمان تخریب شدهاند که در چند سال اخیر با دقتی کم بازسازی
شدهاند.
در این بازسازی، پایهها و محوطه بنا مستحکم
گردیدهاند و آبراهه کوچکی همراه با دیواری کوتاه برای حفاظت از
بنا در فاصله چارتاقی با کوه ساخته شده است. اما از ساخت مجدد گنبد
فروریخته و فیلپوشها خودداری شده و چپیره زیر گنبد نه تنها
بازسازی نشده که تا اندازهای ناپدید نیز شده است. در مجموع، بازسازی
چارتاقی بیشتر یک عملیات بنّایی بوده است تا مرمت یک اثر باستانی با
ویژگیها و پیشنیازهای لازم خود.
چارتاقی در دامنه دره و
در کوهدشتی واقع است که «دشت برزو» نامیده میشود.
محوطه پیرامون بنا را زمینهای زراعی و املاک شخصی در برگرفته که نشانه و شواهدی از وجود آثار و
سازههای باستانیِ دیگر در اطراف آن دیده نمیشود. این زمینهای
کشاورزی که با ایجاد دیوارکهای کوتاه و تسطیح زمین به وجود
آمدهاند، با آب قناتی مرتفع واقع در کوهستانهای غربی آبیاری
میشوند.
با اینکه هیچ مراقبی در محل وجود ندارد،
اما محوطه بنا در مقایسه با بسیاری از آثار باستانی، تمیز و پاکیزه
است و نشانهای از یادگارنوشتها و زبالهها به دیده نمیآید. دلیل
پاکیزگی در این است که پای گردشگران شهرنشین به آنجا باز نشده است.
چارتاقی نویس،
چشمانداز غربی
مختصات چارتاقی عبارت است از 34 درجه و 44.1 دقیقه شمالی، 50 درجه و
11.48 دقیقه شرقی (دقت
اندازهگیری 0.01±
دقیقه). ارتفاع بنا از سطح دریا 1840 متر
و
از کف رودخانه مجاور 55 متر است (دقت اندازهگیری ارتفاعها 5±
متر).
محور بنا با چهار جهت اصلی به اندازه 18 درجه میل غربی دارد و ضلعی
از بنا که رو به کوه است، با شمال جغرافیایی 18 درجه غربی فاصله
دارد
(دقت اندازهگیری
1±
درجه).
ناهمواریهای افق شرقی در کمان نقطه طلوع انقلاب
تابستانی تا نقطه طلوع انقلاب زمستانی عبارت است از کوههایی با ارتفاع
2 تا 5 درجه (دقت اندازهگیری 30٪±) از دید ناظر.
مساحت چارتاقی نویس 80.1 متر مربع و طول هر ضلع آن
8.95 متر است (دقت اندازهگیری طولها 5±
سانتیمتر).
طول بیرونی هر یک از پایهها
2.50 متر و فاصله میان
پایهها 3.95 متر است. نسبت طول هر یک از پایهها به طول ضلع بنا
در این چارتاقی 1:3.58 است.
ویژگیهای کالبدی و خصوصیات معماری و سازه بنا نشان میدهد که هم
عصر با دیگر چارتاقیهای منفرد ایران است و قدمتی در
حدود 2000 سال دارد. بنا را میتوان به اواخر دوره پارتی (اشکانی)
و به احتمال کمتر به اوایل دوره
ساسانی منسوب کرد.
چارتاقی نویس، انقلاب زمستانی 1387
عکس
از خانم نرگس فراهانی
اندازهگیریهای نگارنده نشان میدهد که در چارتاقی نویس نیز همچون
دیگر چارتاقیهای منفرد ایران و از جمله چارتاقی مشهور نیاسر،
ملاحظات تقویمی و تناسب با نقاط طلوع خورشید به هنگام اعتدالین و
نیز انقلابهای تابستانی و زمستانی بکار بسته شده است. محور و ساختار بنا و نسبت اندازه طول پایهها به
فاصله میان آنها و زاویههای منتج شده از آن با توجه به ارتفاع افق
محلی به گونهای است که در
هنگامهایی از سال، پرتوهای خورشید در راستاهای سنجیده شدهای از
بنا میتابند و از روزنههای میان پایهها دیده میشوند.
چنانکه در نقشه دیده میشود، نقطه طلوع انقلاب تابستانی در امتداد
یکی از محورهای بنا است و نقاط طلوع خورشید در اعتدالین و انقلاب
زمستانی، هر یک دارای دو خطدید مستقل و موازی هستند که تقارن بسیار
زیبایی ایجاد کردهاند.
چارتاقی نویس تفرش
اندازههای بنا و
وضعیت طلوع خورشید
اندازهگیری و ترسیم: غیاث آبادی، آبان 1387
در
اعتدال بهاری و پاییزی یعنی در نوروز و مهرگان باستانی (آغاز ماه
مهر) پرتوهای خورشید بامدادی در دو روزنه تشکیل شده میان گوشههای
cm
و
iw
دیده میشوند. در حالیکه در انقلاب زمستانی نیز پرتوهای خورشید
بامدادی در دو روزنه تشکیل شده میان گوشههای
ge
و
sq
دیده میشوند. چنانکه در نقشه دیده میشود، هر یک از خطدیدهای
اعتدالین با خطدیدهای انقلاب زمستانی، فاصله یکسان و برابری با
قطر بنا دارند و تقارن چشمگیری را به وجود آوردهاند که نشانه
توانایی و تخصص پیشینیان در محاسبه و اجرای سازههای تقویمی
شگفتانگیز و بیهمتا در جهان بوده است.
این
گزارش به مرور تکمیلتر خواهد شد.
