آدینه،
24 خردادماه 1387
انتشار کتاب ارزنده
واژههای فارسیِ عربیشده
رضا مرادی
غیاث آبادی
در حالیکه ذخیره واژگان عربی در زبان فارسی فراوان
است، واژههای بسیاری نیز از زبان فارسی به زبان عربی
راه یافته است. در سده اخیر دانستهشده که
شماری از واژگان قرآن و انبوهی از لغات زبان عربی از زبانهای متداول
در بینالنهرین باستان و زبانهای ایرانی و از جمله
فارسی برگرفته شده و سپس مطابق با قواعد و تصریف زبان عربی دچار
تغییرات آوایی و گاه معنایی شده و مشتقاتی نیز برای آنها ساخته
شده است.
سهم دانشمندان ایرانی (به عنوان بزرگترین و پرشمارترین
نویسندگان متون عربی) در ورود واژگان
ایرانی به این زبان و حتی ساخت دستور زبان و اصول صرف
و نحو برای آن بسیار بارز بوده است. تشخیص واژگان
دخیل در قرآن و زبان عربی، همواره کار سادهای نیست و
نیاز به آشنایی با زبانهای دیگر متداول در منطقه، و
نیز اصول و قواعد زبانشناسی و ریشهشناسی لغات دارد.
از همین روی است که برخی نویسندگان متمایل به
سرهنویسی بدون دقت و آگاهی کافی، بسیاری از لغات به
ظاهر عربی را با اتکای صرف به ظاهر و حروف آن، عربی
میپندارند و این یادمانهای گرانقدر و فراموششده
زبان فارسی و دیگر زبانهای ایرانی را به سادگی به
کنار مینهند. چنین واژگانی به ویژه در قلمرو دانش
اخترشناسی
بسیار فراوان هستند.
برای تشخیص واژگان دخیل در زبان
عربی و قرآن، تاکنون کتابها و فرهنگنامههای
گوناگونی منتشر شده است. مانند کتاب مشهور آرتور جفری
Arthur Jeffery
ا(1892-1959 میلادی) استاد استرالیایی زبانهای سامی
در مدرسه مطالعات شرقی قاهره که به نام «واژههای دخیل
در قرآن مجید» با ترجمه فریدون بدرهای به فارسی ترجمه
و منتشر شده است (انتشارات توس، 1372). در این کتاب
275 لغت غیرعربی معرفی شده است. متن اصلی و کامل آنرا در
این نشانی ببینید:
The
Foreign Vocabulary
of the
Qur'an
یکی دیگر از بهترین کوششها در این زمینه، کتاب «فرهنگ
واژههای فارسی در زبان عربی» نوشته زندهیاد سید محمد
علی امام شوشتری (1281-1351) است که انجمن آثار ملی
آنرا در سال 1347 منتشر
کرد و در بردارنده حدود سه هزار وامواژه و ریشههای آن است.
اثر مهم دیگر در این باره عبارت است از کتاب «الالفاظ
الفارسیه المعرب» (بیروت، 1908 م) نوشته «السید ادی
شیر اثوری» (1867- 1915 میلادی) زبانشناس و متخصص
زبان و ادبیات سریانی. ادی شیر، اسقف کلیسای کاتولیک کلدانی
و متولد شهر کرکوک (تابع دولت عثمانی وقت)
بود. او در این کتاب ضمن معرفی واژههای دخیل فارسی در
زبان عربی، آورده است که زبان عربی آکنده از لغات
فارسی و زبانهای دیگر است و این لغات بگونهای ابدال
و تصحیف شدهاند که تشخیص ریشه آنها از دشوارترین
پژوهشهای ریشهشناسی است.
این کتاب ارزنده اکنون پس از گذشت 99 سال از انتشار
متن اصلی آن، به کوشش آقای سید حمید طبیبیان به فارسی
ترجمه و منتشر شده است و میتواند راهگشایی اساسی در
درک و شناخت وامواژههای فارسی در زبان عربی باشد:
ادی شیر، السید؛ واژههای فارسی عربی شده، ترجمه سید
حمید طبیبیان، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1386
(پخش 1387)، 292
صفحه.
کتاب «معجم المعربات الفارسیه» (بیروت، 1998) نوشته
محمد التونجی (1933- )،
دانشمند اردنی و دانشآموخته دکترای زبان و ادبیات
فارسی دانشگاه تهران نیز اثر مهم دیگری در بررسی
واژگان فارسی متداول در عربی بشمار میرود که تاکنون
به فارسی ترجمه نشده است.
-----------------------------
برای آگاهی بیشتر
بنگرید به:
آذرنوش، دکتر آذرتاش؛ راههای نفوذ فارسی در فرهنگ و
زبان تازی (پیش از اسلام)، انتشارات دانشگاه تهران،
1354.
دوستخواه، دکتر جلیل؛
زبان
فارسی از آشوب تا سامان،
ماهنامه جهان کتاب، شماره 205، اردیبهشت 1385، صفحه 42
تا 47.
