درباره ي ِ نادرستيي ِ انتساب ِ
بيتي ايرانْستيزانه و اهانتْ آميز به فردوسي
جلیل دوستخواه
جملهي ِ "عجم زنده كردم بدين پارسي" نيمهي ِ
دوم بيتي بسيار مشهور (" بسي رنجْبُردم در اين سال سي/
...") و زبانْزد ِ خاصّ و عام است. اين بيت، در هيچ يك از
دستْنوشتْهاي كهن ِ شاهنامه، در متن ِ بُنيادين
نيامده و تنها در زُمرهي ِ بيتهاي نسبت داده به فردوسي
در "هَجونامه"ي ِ برساخته به نام ِ او ديدهميشود.
كليدْواژهي ِ معنا شناختيي ِ اين بيت، واژهي ِ "عجم"
است كه در "فرهنگ ِ وُلف"، تنها چهار كارْبُرد از
آن در سراسر ِ شاهنامه، به ثبت رسيدهاست: يكي در
"گشتاسپْنامهي دقيقي" (مُل، ج ٤، ص ٢١٤، ب ٨١٠ = مسكو، ج
٦، ص ١٢٠، ب ٧٩٥ = خالقيمطلق، دفتر٥، ص ١٥٠، ب ٨٠١)،
ديگري در ب ٣٤ از ٤٥ بيت ِ "ستايشْ نامهي ِ محمود" در
آغاز ِ "روايت ِ پادشاهيي ِ اشكانيان" (مُل، ج ٥، ص ١٣٥،
ب ٣٠ = مسكو، ج ٧، ص ١١٤، ب ٣٤ = خالقيمطلق، دفتر ٦، ص
١٣٧، ب ٥٢)، سومين ِ آنها در پايان ِ "روايت ِ پادشاهيي ِ
يزدگرد ِ سوم " (مُل، ج ٧، ص ٢٥٢، ب ٩٠٧ = مسكو، ج ٩، ص
٣٨٢، ب ٨٦٠ = خالقيمطلق، دفتر٨ ، ص ٤٨٧، ب ٨٩٢) و
سرانجام، چهارمين مورد در بيت ِ آمده در "هَجونامه"ي
آنچناني كه پيشتر، بدان اشارهرفت.
چُنان
كه ميبينيم، يك مورد از اين بَسْآمَدهاي چهارگانهي ِ واژهي ِ
"عجم" – كه وُلف بدانها اشارهميكند – در ميان ِ بيتهاي ِ
سرودهي ِ دقيقي و افزوده بر شاهنامه است كه حساب ِ
سرايندهاش را بايد از فردوسي جداشمرد و مورد ِ ديگر در "هجونامه"
جايدارد – كه همهي ِ شاهنامهشناسان ِ رَوِشْمَند ِ اين روزگار
در ساختگي و افزوده بودن ِ آن، همْداستانند – و تنها دو كاربُرد
ِ آن در سرآغاز ِ "روايت ِ پادشاهيي ِ اشكانيان" و پايان ِ "روايت
ِ پادشاهيي ِ يزدگرد ِ سوم "، سرودهي ِ فردوسي است و اين هر دو
نه در ساختار ِ متن ِ بُنيادين شاهنامه؛ بلكه در ميان
بيتهايي جايدارد كه استاد ِ توس، آگاهانه و به خواست ِ
پاسْداشتن ِ حماسهي ِ بزرگش از گزند ِ محمود ِ فرهنگْستيز و
كارگزارانش – ناگزير و بااكراه – بر متن ِ اثر ِ خويش افزودهاست و
بايستگيهاي ِ سخنْگفتن با و يا دربارهي ِ كسي همچون محمود،
"يَمين" ِ (دست ِ راست ِ) دولت ِ خليفهي ِ ايرانْستيز ِ بغداد را
نيز مي شناسيم. پس، هرگاه گفتهشود كه دُشنامْواژهي ِ "عجم" در
متن ِ شاهنامهي ِ فردوسي هيچ كاربُِردي ندارد، گزافهگويي
نيست. ١
* * *
چُنين
مينمايد كه واژهي ِ "عجم" به دليل ِ بار ِ منفي و مفهوم ِ
اهانتْبار و ريشخندْآميزي كه در اصل داشته (گنگ، لال) – و عربها
آن را در اشاره به ايرانيان و ديگرْ قومهايي كه نميتوانستند
واژههاي عربي را مانند خود ِ آنان بر زبان آورند – به كار
ميبردند، در ناهمْخوانيي ِ آشكار با ديدگاه ِ فرهيختهي
ايرانيي ِ فردوسي بوده و نميتوانستهاست در واژگان ِ شاهنامهي
ِ او جايي داشتهباشد و تنها در سدههاي پس از او – كه بار ِ
وَهنْآميز ِ اين دُشنامْواژه فراموششدهبوده – بيت ِ "بسي
رنجبُردم ..." با دربرگيريي ِ اين واژه به فردوسي نسبتْداده
شده است و از آن زمان تاكنون بسياري از كسان، آن را اصيل شمرده و
حتا مايهي ِ فخر شمرده و در هر يادكردي از فردوسي و شاهنامه،
آن را با آب و تاب ِ تمام و هيجانْزدگي، بر زبان آورده يا بر قلم
رانده و نادانسته، نكوهش را به جاي ِ ستايش براي ِ ملت و تاريخ و
فرهنگ خود، پذيرفتهاند!
سازندهي ِ اين بيت، سخن ِ راستين ِ شاعر را در پيش ِ چشم داشته
كه گفتهاست:
"من اين نامه فرّخْگرفتم به فال/ بسي رنجْبُردم
به بسيار سال"
آنگاه در حال و هواي ِ ذهنيي ِ خود و بيگانه
با نگرش ِ فرهيختهي ِ ايرانيي ِ حماسهسراي بزرگ و سرافراز، چنين
سخن ِ خوارْانگارانه و كوچكْشمارانهاي را پرداخته و – با اين
خامْانديشي كه اشاره به "رنجْبُرداريي ِ سيساله"ي ِ شاعر
ميتواند پردهي ِ پوشانندهي ِ دشنامْواژهي ِ "عجم" باشد –
همانند ِ وصلهي ِ ناهمْرنگي بر جامهي ِ زرْبفت و گرانْبهاي ِ
گفتار ِ گوهرين ِ خداوندگار ِ زبان فارسيي ِ دَري، پيوند زده
است.
گفتنيست كه در روزگار ِ ما، دانشمند ِ بزرگ ِ ايرانْشناس و
شاهنامهپژوه ِ آلماني فريتز وُلف، با هوشْمندي و آگاهيي تمام،
بيت ِ راستين فردوسي "من اين نامه فرّخْگرفتم به فال/ بسي
رنجْبُردم به بسيار سال" را پيشانه نوشت ِ اثر ِ ماندگار و
ارزشْمند ِ خود، فرهنگ ِ واژگان ِ شاهنامه كردهاست.
* * *
ميدانيم كه دو سده پس از خاموشيي ِ استاد ِ توس، چكامهسراي
نامدار، جمالالدّين عبدالرّزّاق اصفهاني، در يكي از سرودههايش
گفتهاست: "هنوز گويندگان هستند اندر عجم / كه قوّهي ِ ناطقه،
مَدَد ازيشان بَرَد!" يعني، از يك سو دشنامْواژهي ِ "عجم" را
به منزلهي ِ عنواني براي ناميدن ِ قوم و مردم ِ خود پذيرفته و از
سوي ِ ديگر، خواسته است در صدد ِ جبران ِ آن اهانت ِ تاريخي به
ايرانيان برآيد و سر ِ آزادگي و غرور برافرازد كه ملّت ِ او "گنگ"
نيستند و "گوينده"اند و همين به ناسزا "گنگْخواندگان" چنان
"گويندگان"ي را در دامان ِ خويش ميپرورند كه هنوز هم "قوّهي ِ
ناطقه" از ايشان "مَدَدميبَرَد".
* * *
امّا
امروز در رويْكرد و برخورد با گذشتهي ِ نابهسامان ِ تاريخيمان
و آن همه ناروا كه ايرانْْستيزان ِ بيگانه و "خودي" (؟!) بر ما
رواداشتهاند، ديگر جاي ِ كوتاهآمدن و سازشْكاري و سخن در پرده
گفتن و پيروي ي چشمْ بسته از رهْنمود ِ فريبنده و گمْراهكنندهي
ِ "رَه چُنان رَو كه رَهْرََوان رفتند!" نيست. هنگام ِ آن
رسيدهاست كه همهي ِ گذشتهي ِ تاريخي و فرهنگيمان را آشكارا و
بيپروا به كارگاه ِ نقدي فرهيخته ببريم و از "چراگفتن" و "شكْ
وَرزيدن" و "بازْانديشيدن" در هيچ اصل و باوري، پروا و پرهيزي
نداشتهباشيم.
* * *
در مورد
ِ درونْمايهي ِ اين يادداشت، از "عام" توقعي نيست كه بداند اين
بيت با همهي بلندْآوازگي و نمود ِ فريبنده و كاربُرد ِ
گستردهاش، سرودهي ِ فردوسي نيست و دشنامْواژهي ِ "عجم" جايي
در واژگان ِ متن ِ شاهنامه ندارد. امّا "خاصّ" چرا بي هيچ
پشتوانهي ِ دستْنوشتْشناختي و بدون ِ ژرفْنگري در درونْمايهي
ِ ايرانْستيزانه و اهانتْ آميز ِ آن، انتسابش به استاد ِ توس را
پذيرفته و در همه جا به منزلهي ِ سخني افتخارْآميز و غرورْانگيز
ميخواند و مينويسد تا جايي كه در يك نشست ِ شاهنامهپژوهيي ِ
ويژهي ِ گْراميداشت ِ شاعر نيز، آن را عنوان ِ يك سخنْراني
قرارميدهد؟ ديگر چه بگويم؟ "در خانه اگر كس است، يك حرف بس است!"
در همين
زمينه:
آگاهييافتم كه درس ِ بيست و دوم از كتاب ِ فارسيي ِ سال ِ دوم ِ
دبستان (صص ١٥٨- ١٦٠) را ويژهي ِ شناساندن ِ فردوسي و شاهنامه
به نوآموزان كردهاند.
متن ِ
اين درس، به شيوهاي ابتكاري در شكل ِ گزارش ِ سفري به توس و
ديداري از بناي ِ يادمان ِ شاعر ِ ملّيمان از زبان ِ يك كودك و با
دستْنوشت ِ او تهيّه شده و سادگي و روانيي ِ نگارش ِ آن، به خوبي
درخور ِ دريافت ِ خوانندگان ِ آن (گروه ِ سِنّيي ِ هفتْ سالگان)
است. امّا در اين متن – كه بايد آن را سنگ ِ بناي ِ آگاهيي ِ
نوباوگان از چيستيي ِ حماسهي ِ ملّي شمرد – سنگي
كجْنهاده، سختْ چشمْآزار است.
از دو بيتي كه به منزلهي ِ نمونهي ِ سخن ِ استاد ِ توس در پايان
ِ اين درس آوردهاند، يكي (" بسي رنجْبُردم درين سال سي/ عجم
زندهكردم بدين پارسي") – با همه بلندْآوازگي و جاافتادگياش
در ذهن و زبان و نوشتار ِ خاصّ و عام – سرودهي ِ فردوسي نيست و از
افزودههاي پسين بر شاهنامه به شمارميآيد ( ← ابوالقاسم
فردوسي: شاهنامه به كوشش ِ جلال خالقي مطلق، دفتر ٨، ص ٤٨٧،
پيْْ نوشت ِ ٩، بازْبُرد به ب ٨٩٠).
به هر
روي، به رَغْم ِ اين اشتباه ِ بزرگ، كار ِ وزارت ِ آموزش و
پرورش در گنجانيدن ِ اين متن در كتاب ِ يادكرده، ستودنيست. من
اين كُنِش ِ فرهنگيي ِ ملّي را به فال ِ نيك ميگيرم و اميدوارم
در چاپهاي ِ ديگر ِ كتاب، بيت ِ سرودهي ِ راستين ِ فردوسي:
"من اين نامه فرّخْگرفتم به فال/ بسي رنجْبُردم به بسيارْسال"
را جايْگزين ِ بيت ِ ساختگي و افزودهي ِ يادكرده، گردانند.
نگارنده خواهدكوشيد كه در تماس با دستْاندركاران ِ تأليف و تدوين
ِ كتابْهاي درسي در وزارت ِ آموزش و پرورش، سخن ِ
دلْسوزانه و انتقاديي ِ خود را بازگويد و آنان را به برداشتن ِ
بيت ِ ساختگي از متن ِ درسي ي يادكرده فراخواند. گوشهاشان
شنواباد!
__________________
١.
شاهنامهپژوه ِ ارجمند آقاي دكتر ابوالفضل خطيبي، پيش از اين در
گفتاري با عنوان ِ بيتهاي ِ عربْستيزانه در شاهنامه – كه
نخست در مجلّهي ِ نشر ِ دانش، سال ٢١، شمارهي ِ ٣، پاييز
١٣٨٤ و سپس در دفتري جداگانه با عنوان ِ برگزيدۀ مقالههاي نشر
ِ دانش (١١) دربارۀ شاهنامه (١٣٨٥) نشرداده – در اشاره به همين
بيت، نوشتهاست:
"...
از ميان ِ ١٥ نسخۀ مبناي ِ كار ِ خالقي مطلق، بيت ِ بالا فقط در٤
نسخه (كراچي ٧٥٢ ق، لندن ٨٤١ ق، پاريس ٨٤٤ ق و برلين ٨٩٤ ق) آمده و
مصراع ِ نخست ِ آن در ترجمۀ عربي ِ بُنداري نيز هست (بُنداري، ج ٢،
ص ٢٧٦). خالقي مطلق، به درستي اين بيت را – كه در هيچ يك از
چاپهاي ِ ژول مول و مسكو نيامده – الحاقي دانستهاست. بيت ِ بالا
در ١١ نسخه – كه كهنترين نسخه (لندن ٦٧٥ ق) در رأس ِ آنهاست –
ديدهنميشود و به نظر ِ نگارنده، به لحاظ ِ شعري نيز چندان
استوارنمينمايد ... (عُجْمَه و عَجْمَه در عربي به معني ِ ابهام و
عدم ِ فصاحت در زبان است و به همين سبب، اعراب، ايرانيان را اَعجَم
و جمع ِ آن اَعاجِم و عُجْم – كه يك معني ِ آن گُنگ است – و نيز
عَجَم ناميدهاند؛ زيرا از نظر ِ آنان، زبان ِ ايرانيان پيچيده و
دشوار و غير ِ فصيح بودهاست. اَعجَمي منسوب ِ به اَعجَم و عَجَمي
منسوب ِ به عَجَم است.)."
