‌شنبه، 19 آبان‌ماه 1386

نگارکندهای نویافته از

بلخ بامی و دامنه‌های هندوکش

رضا مرادی غیاث آبادی

 

ناحیه بلخ در شمال افغانستان و نیز دشت شادیان و دامنه کوهستان‌های بلند هندوکش و کوه بابا در جنوب بلخ، یکی از مهمترین سرزمین‌های شکل‌گیری و گسترش فرهنگ ایرانی بوده است. بلندی‌های جنوب بلخ (برای نمونه «غار آق کوپروک») یکی از زیستگاه‌های کهن انسان در عصر پارینه‌سنگی زیرین، و دلتای سبز و خرم بلخ‌رود از بزرگترین نواحی استقراری در عصرنوسنگی به بعد بوده است.

چنانکه در اوستای کهن آورده شد، بلخ و سرزمین‌های پیرامون آن، محل سرایش بسیاری از بخش‌های اوستا و نیز محل تلاقی و همزیستی بسیاری از دین‌های ایرانی بوده است. این شهر همچنین جایگاه بالندگی یکی دیگر از ادیان رایج در میان مردمان سرزمین‌های ایرانی یعنی دین بودا بوده است. شهر بلخ در عصر آهن (تقریباً برابر با دوره کیانیان شاهنامه) به عظمت و بزرگی‌ای دست می‌یابد که به عنوان جایگاه گردهمایی نمایندگان و سرداران سراسر سرزمین‌های ایرانی برگزیده می‌شود و هنوز هم بازمانده آیین‌های در پیوند با آن در نخستین روز سال ایرانی در آنجا برگزار می‌شود. (بنگرید به: آیین بر افراشتن درفش کاویانی در سرزمین درفش‌های برافراخته).

سرزمین آریانا در دهه‌های اخیر و در دوران غفلت مردمان سرزمین‌های پارسی‌گوی، به عرصه تاخت و تاز گروه‌های مسلح و جولانگاه جهان‌خواران آزمند شد که علاوه بر ویرانی و تباهی گسترده‌ای که برای تمامی بنیان‌های این کشور بزرگ و گرامی در پی داشت، منجر به نابودی و غارت بسیاری از آثار باستانی آن نیز شد.

اکنون مردمان افغانستان بدون یاری چندانی از سوی هم‌تباران ایرانی خود، به سازندگی دگرباره آریانای بزرگ روی آورده‌اند و کوشش‌های پیشینه شناسی و باستان‌شناسی گسترده‌ای نیز در آنجا رواج یافته است.

سنگ‌نگاره کوشانی نبرد پهلوان با اژدها

عکس از رضا حسینی

لطفاً عکس‌ها را بدون موافقت آقای حسینی در جای دیگری منتشر نکنید

روز گذشته، آقای رضا حسینی بلخی، چند عکس از یافته‌های تازه بلخ و دامنه‌های هندوکش را فرستاد. یکی از یافته‌ها، سنگ‌نگاره پهلوان سوارکاری در حال نبرد با اژدهایی غول‌پیکر است. این نگارکند که دارای ویژگی‌های هنر کوشانی است، شباهت فراوانی به گزارش نبرد رستم با اژدها در شاهنامه فردوسی دارد و تا آنجا که این نگارنده آگاهی دارد، دومین نقش اژدها است که در سرزمین‌های ایرانی دیده شده است. نخستین آنها، عبارت بود از نگاره اژدهایی با قدمتی کمتر بر نیایشگاه یا کاخ ایلخانی «ویر» (وی یَـر) در نزدیکی روستایی به همین نام در ده کیلومتری جنوب خاوری شهر سلطانیه در استان زنجان.

نگارکند نربزهای کوهی پیش‌تاریخی و آقای رضا حسینی

یکی دیگر از نگارکندهای نویافته، عبارت است از شمار فراوانی از نقش‌های بزهای نر کوهی در دامنه شمالی ارتفاعات بابا. این نگارکندها از نظر مقایسه سنت‌های هنری صخره‌کندهای پیش‌تاریخی با دیگر نمونه‌های به دست آمده از شرق باستان، اهمیت فراوانی دارند. وجود نگاره‌های تقریباً محو شده در لایه‌های زیرین نقوش بالایی، نشانه‌ای از رویکرد چندین هزارساله انسان باستان به این ورق‌های سنگی است. دامنه اختلاف رنگ این سنگ‌نگاره‌ها می‌تواند راهنمای خوبی برای تعیین قدمت و سال‌یابی اثر باشد.

گفتگوی بی‌بی‌سی فارسی با آقای حسینی را نیز ببینید.