چهارشنبه،
18 مرداد 1385
اَشـی
ایزدبانوی
آسمان ایران باستان
رضا
مرادی غیاث آبادی
صورت فلکی ذاتالکرسی/ کرسینشین
(Cassiopeia/Cassiopee)
یکی از صورتهای فلکی پیراقطبی است که در سراسر هر یک از
شبهای سال در آسمان شمالی دیده میشود. ذاتالکرسی نسبت
به ستاره قطبی (جدی) با صورت فلکی خرس بزرگ/ دب اکبر قرینه
است و این دو، در دو سوی ستاره قطبی در حال چرخش
همیشگیاند.
نسبت ستارههای قدر دوم و سوم ذاتالکرسی
بیشتر از دیگر صورتهای فلکی بوده و از همین رو یکی از
درخشانترین صورتهای فلکی آسمان دانسته میشود. برخی از
ستارگان این صورت فلکی در دوران گذشته بسیار پر نورتر از
امروز بودهاند و حتی «اَبَـر نو اخترانی» نیز در آن دیده
شدهاند. یکی از این ابر نو اختران، ستاره «تیکو» است که
در حدود چهارصد سال پیش ناگهان به اندازهای نورانی شد که
حتی در روز روشن هم دیده میشد. دانش امروز تقریباً معلوم
ساخته است که ستاره کاپا- ذاتالکرسی در گذشته پر نورترین
ستاره سراسر آسمان بوده، اما زمان دقیق آن هنوز به درستی
مشخص نشده است. چشمههای قوی تشعشعات امواج رادیویی ناشی
از انفجارهای کیهانی در صورت فلکی ذاتالکرسی دیده و
شناخته شده است. برای آگاهی بیشتر در باره یافتههای نوین
بنگرید به
J. Bennett, The Cosmic Perspective,1999,
p 569
ذاتالکرسی همانند دیگر
اجرام و پدیدههای آسمانی تأثیر فراوانی بر باورداشتهای
اسطورهای و کیهانی مردمان باستان داشته است. در یونان
باستان، «کاسیوپیا» (گونه یونانی شده نام ایرانی
ذاتالکرسی) ملکهای دانسته میشد که به سزای کارهای زشت
خود به آسمان برده شده و وادار میشود تا برای همیشه و در
برابر چشمان شوهر حسود خود به دور ستاره قطبی بگردد و
مجازات شود.
اما باورداشتها ایرانی در
باره ذاتالکرسی به گونهای دیگر است. در اینجا و در زبان
اوستایی او به نام «اَشـی» خوانده میشده است که در زبان
پهلوی به شکل «اَرت/ اَرد» تغییر آوا میدهد. «اشی» در اصل
به معنای بهره و فراوانی بوده است که بعدها تشخص مییابد و
به هیئت ایزدبانوی بهرهمندی و فراوانی و بینیازی در
میآید. او به پیکر دختر زیبایی تصور میشده که بر کرسی یا
تختی کیهانی نشسته است و وظیفه نگاهبانی از شکوفههای
بهاری را نیز بر عهده دارد.
یشت هفدهم اوستا که در
زمره بخشهای کهن اوستا دانسته میشود به اشی اختصاص دارد
و در این بخش با زیباترین و دلکشترین سرودها به ستایش و
گرامیداشت این ایزدبانوی (یا دوشیزه) گرامی ایرانیان
پرداخته شده است. او در همه جا صفت «وَنگوهی» (نیک) را به
همراه دارد و بخشنده زندگانی نیک و خرم به همه مردمان
دانسته میشود. او برخلاف باورهای همتای یونانی خود،
آورنده و بخشنده زندگانی شاد و آرام است. زندگانیای که در
آن همه مردان و مردمان آرزوی یاری و همراهی او را دارند:
«ای اشی نیک! ای اشی زیبا!
ای اشی فروغمند و خوشفراز! ای که با فروغ خود شادی
میافشانی، ای که فر نیک میبخشایی به مردانی که تو
همراهشان هستی. از آن خانمان بوی خوش و سازگاری و دوستی
استوار بر میآید؛ از آن خانمانی که تو ای اشی نیک در آن
گام مینهی . . . ای اشی نیک! اگر تو مردان را یاور باشی،
شهریاری کنند در کشوری با خوراکهای فراوان. به راستی خوشا
به کسی که تو یارش باشی، یار من باش ای بخششگر، ای توانا.»
(برگرفته از کتاب اوستای کهن و فرضیههایی پیرامون
نجومشناسی آن از همین نگارنده، 1382).
در اینجا عبارتهای
«فروغمند» و «خوشفراز» از همین ویژگیهای صورت فلکی
ذاتالکرسی برگرفته شده است که بخاطر ستارههای پر نور
موجود در آن، یکی از نورانیترین صورتهای فلکی؛ و بخاطر
وضعیت پیراقطبی آن، از بلند جایگاهترین اجرام آسمانی
دانسته میشده است.
اشی در سرودهای مهریشت
اوستا که در ستایش و بزرگداشت «میترا» سروده شده و پیش از
این پیوند آن با ستاره قطبی را بررسی کردیم؛ از یاوران
یاریرسان به میترا دانسته میشود و همراه با هفت یار دیگر
خود، مجموعه هشتگانه صورتهای فلکی پیراقطبی یا یاوران
میترا را بر میسازند.
اشی یا ذاتالکرسی هر چند
که یکی از زیباترین صورتهای فلکی آسمان، یکی از زیباترین
و نیکوترین دختران در باورهای ایرانی و یکی از زیباترین و
باشکوهترین بخشهای اوستای کهن است، اما در بخشهای
اوستای نو و در متنهای پهلوی زرتشتی ساسانی، همچو «روایت
پهلوی» (ترجمه مهشید میرفخرایی، 1367) کارکردهای آیینی او
را بشدت تحریف و دیگرگون میکنند و او را همچون دیگر
ایزدبانوان به دختری و همسری اهورامزدا در میآورند و هر اعتقاد نوساختهای را که قصد تبلیغ و
گسترش آنرا داشتهاند از زبان همپرسگی او و دیگر ایزدان با
اهورامزدا و زرتشت بیان میکنند. چنین متنهایی، نه
ارتباطی با باورهای ایرانی دارد و نه پیوندی با آموزههای
زرتشت، بلکه تنها دستاورد تحریفهای موبدان زرتشتی
عصر ساسانی است.
بسیاری از نجومنگاران
ایرانی به شرح و توصیف ذاتالکرسی پرداختهاند. یکی از
بهترینها، کتاب «صورالکواکب» از صوفی رازی است که پیش از
این به آن پرداخته شد. او تعداد سیزده کوکب این صورت فلکی
را فهرست میکند و مشخصات و مختصات آسمانی هر یک را به دقت
ثبت میکند. او همچنین نگارهای از ذاتالکرسی به همراه
ستارههای تشکیلدهنده آنرا در کتاب خود آورده است. چنانکه
از توصیفهای صوفی بر میآید، گویا شمار ستارگان قدر
پایینتر (پر نورتر) این صورت فلکی در زمان او بیشتر بوده
است و احتمال دارد نمونههایی از درخشندگی ناگهانی ابر نو
اختران ذاتالکرسی، شبیه آنچه «تیکوبراهه» اخترشناس
دانمارکی در سده شانزدهم میلادی گزارش کرده است؛ در زمان
صوفی نیز وجود داشته باشد.
«اشی» یا «ارد/ ارت» نام
روز بیست و پنجم ماه در گاهشماریهای گوناگون ایرانی است.
بیرونی در «التفهیم» نام این روز را در گاهشماری سغدی
«اَردوخ» و در گاهشماری خوارزمی «اَرجوخی» ثبت کرده است.
به این ترتیب ممکن است نام «اَردوخْشو» که بر شماری از
سکههای ایران خاوری دیده شده است، با نام اشی در پیوند
باشد.
